Kurza (zmierzchowa) ślepota – przyczyny, objawy i leczenie

Kurza ślepota, znana także jako ślepota zmierzchowa to wada wzroku objawiająca się zaburzeniami widzenia po zmierzchu lub w słabo oświetlonym pomieszczeniu.

Kurza ślepota, znana też jako zmierzchowe niedowidzenie, to problem z widzeniem w słabym oświetleniu. Dla wielu osób pierwszym sygnałem jest pogorszenie wzroku podczas prowadzenia auta po zmroku albo trudność w przystosowaniu się do ciemnego pomieszczenia po wejściu z jasnego otoczenia.

Te niekorzystne zmiany uwarunkowane są upośledzeniem funkcjonowania pręcików siatkówki oka. Struktury te zawierają tzw. rodopsynę, czyli czerwień wzrokową – związek organiczny będący swoistym połączeniem specyficznego białka o nazwie opsyna i pochodnej witaminy A.

Nie jest to choroba sama w sobie, lecz objaw – może wynikać z różnych przyczyn, od niedoboru witaminy A po choroby siatkówki.

W tym artykule opisujemy najczęstsze przyczyny kurzaj ślepoty, typowe objawy i dostępne metody leczenia.

Jak funkcjonuje ludzkie oko?

Oko jest jednym z najbardziej złożonych narządów receptorowych w organizmie. Składa się z kilku warstw tkanek, do których należą: twardówka (przechodząca w rogówkę w przedniej części oka), naczyniówka (zbudowana jest z gęstej sieci naczyń krwionośnych o cienkich ścianach i pełni rolę warstwy odżywczej dla leżącej na niej siatkówki) i siatkówki (warstwy zawierającej receptory, to ona bezpośrednio odbiera bodźce świetlne).

W skład siatkówki wchodzą dwa główne typy komórek receptorowych: czopki i pręciki. Oba są przekształconymi komórkami nerwowymi, które uległy wysokiej specjalizacji. W górnych warstwach czopków i pręcików ulokowane są stosy pęcherzyków, których błony usiane są białkami receptorowymi. Jednym z nich jest rodopsyna, która w swoim składzie zawiera pochodną retinolu – 11 – cis – retinal. Mechanizm recepcji światła polega na przejściu retinalu z formy cis w formę trans po kontakcie z fotonem. Następnie dochodzi do przepompowania protonu z jednej strony błony na drugą i kaskady transdukcji sygnału, który dociera do mózgu w formie bodźca elektrycznego.

Czym dokładnie jest kurza ślepota?

Kurza ślepota to potoczna nazwa zaburzenia widzenia w warunkach słabego oświetlenia. W medycynie używa się określenia „nyktalopia” lub „zmierzchowe niedowidzenie”. Osoba dotknięta tym problemem widzi dobrze w ciągu dnia, ale ma wyraźne trudności po zmroku lub w ciemnych pomieszczeniach.

Zaburzenie to nie jest jednostką chorobową samą w sobie. Jest objawem, który może mieć różne przyczyny – od przemijających niedoborów, po poważniejsze zmiany w strukturze siatkówki.

W oku za widzenie przy słabym świetle odpowiadają pręciki. Gdy ich działanie jest zaburzone, wzrok przestaje prawidłowo dostosowywać się do ciemności. W praktyce oznacza to problemy z rozpoznawaniem kształtów, konturów i przeszkód, np. na nieoświetlonej ulicy czy w ciemnym pomieszczeniu.

Choć objawy mogą wydawać się mało groźne, kurza ślepota bywa pierwszym sygnałem poważniejszych problemów ze wzrokiem. Dlatego tak ważne jest, żeby ich nie lekceważyć.

Skąd się wzięła nazwa „kurza ślepota”?

Nazwa choroby nawiązuje do kur, które – podobnie jak większość ptaków – posiadają znacznie ograniczoną zdolność widzenia w słabo oświetlonych miejscach. Zdarza się jednak, że wada także u człowieka może być wrodzona. W takich przypadkach należy ona do objawów tzw. stacjonarnej wrodzonej ślepoty nocnej – grupy schorzeń uwarunkowanych genetycznie, których objawy występują już od wieku niemowlęcego. Nie jest to jednak absolutnie jedyna przyczyna.

Zobacz też: Owoc jackfruit

Wykazano bowiem, że kurza ślepota nierzadko towarzyszy jaskrze lub zaćmie, częściej również występuje u alkoholików i osób z zaburzeniami odżywiania (np. anoreksji, bulimii czy ortoreksji) – w tym ostatnim przypadku najistotniejszą rolę odgrywają niedobory pokarmowe. Często mylona jest także z krótkowzrocznością – niestety w przypadku kurzej ślepoty dolegliwości związane upośledzonym widzeniem przy słabym oświetleniu są znacznie poważniejsze, i nie ustępują np. zmianie okularów na inne.

Diagnostyka i objawy kurzej ślepoty

Rozpoznanie choroby opiera się na przeprowadzeniu m. in. badania pola widzenia oraz tzw. oftalmoskopii, czyli badania dna oka. Co interesujące, ten rodzaj testu powszechnie stosowany jest także w celu diagnozowania innych poważnych chorób jak np. nadciśnienia tętniczego, miażdżycy czy cukrzycy – wszystkie one bowiem mogą przyczynić się do niekorzystnych zmian w strukturze delikatnych naczyń krwionośnych narządu wzroku.

Do najczęstszych objawów należą:

• Trudności z widzeniem po zmroku – obraz staje się niewyraźny, trudno rozpoznać twarze, znaki drogowe czy przeszkody.
• Wydłużony czas adaptacji do ciemności – po wejściu do ciemnego pomieszczenia oczy „przyzwyczajają się” znacznie wolniej niż u zdrowych osób.
• Zaburzenia orientacji w przestrzeni – szczególnie w nieoświetlonych miejscach, takich jak klatki schodowe, podwórka czy ulice bez latarni.
• Problemy z prowadzeniem auta nocą – światła nadjeżdżających pojazdów mogą oślepiać, a znaki drogowe stają się mniej czytelne.
• Zmęczenie oczu i napięcie wzroku – szczególnie po dłuższym przebywaniu w ciemnych pomieszczeniach.
• Suchość, pieczenie lub podrażnienie oczu – objawy te mogą towarzyszyć niedoborowi witaminy A, jednej z możliwych przyczyn kurzaj ślepoty.

Podstawowe etapy diagnostyki

• Wywiad okulistyczny
  Lekarz zbiera informacje o stylu życia, diecie, przyjmowanych lekach i chorobach przewlekłych, np. cukrzycy lub chorobach wątroby. Pyta też o problemy ze wzrokiem w rodzinie – niektóre schorzenia siatkówki mają podłoże genetyczne.
• Badanie ostrości wzroku i pola widzenia
  Pozwala ocenić, czy poza zaburzeniem widzenia nocnego występują także inne problemy, np. ograniczone pole widzenia bocznego.
• Badanie dna oka (oftalmoskopia)
  Umożliwia ocenę siatkówki, zwłaszcza pręcików – to one odpowiadają za widzenie w ciemności. W przypadku chorób siatkówki mogą być widoczne charakterystyczne zmiany, np. w retinopatii barwnikowej.
• Test adaptacji do ciemności
  Służy do pomiaru, jak długo oko przystosowuje się do słabego oświetlenia i jaką ma czułość na światło po adaptacji.
• Badania laboratoryjne
  Jeśli podejrzewa się niedobór witaminy A, zleca się badanie krwi. U osób z objawami ogólnymi można rozszerzyć diagnostykę o profil wątrobowy lub badania w kierunku chorób metabolicznych.

W razie potrzeby okulista może skierować pacjenta na dodatkowe konsultacje – np. do diabetologa, jeśli podejrzewa związek z cukrzycą, lub do poradni genetycznej, jeśli występuje podejrzenie choroby dziedzicznej.

U osób dotkniętych kurzą ślepotą rokowania niestety nie są zbyt pomyślne. Schorzenie, które zdiagnozowane jest zbyt późno, lub jest niewłaściwie leczone grozi postępującą, lecz nieodwracalną utratą wzroku. Dlatego tym bardziej niezmiernie ważne jest zadbanie o odpowiednie działania profilaktyczne (rozpoczęte na jak najwcześniejszym etapie), w tym przede wszystkim o zapewnienie organizmowi właściwej podaży wszystkich niezbędnych składników odżywczych, w tym produkty bogate w beta-karoten.

Leczenie kurzej ślepoty

Leczenie kurzej ślepoty zależy od jej przyczyny. Nie ma jednego, uniwersalnego rozwiązania – najpierw trzeba ustalić, co odpowiada za zaburzenie widzenia w słabym świetle. W wielu przypadkach można poprawić komfort widzenia i spowolnić pogarszanie się objawów. Najczęstsze formy leczenia:

Suplementacja witaminą A

Jeśli przyczyną jest niedobór tej witaminy, jej uzupełnienie może przynieść znaczną poprawę. Dotyczy to szczególnie osób z dietą ubogą w produkty pochodzenia zwierzęcego, chorobami wątroby lub zaburzeniami wchłaniania (np. w celiakii). Suplementacja powinna być prowadzona pod kontrolą lekarza, bo nadmiar witaminy A też jest szkodliwy.

Leczenie chorób siatkówki

W przypadku chorób takich jak retinopatia barwnikowa leczenie koncentruje się na spowolnieniu postępu zmian. Obecnie prowadzone są badania nad terapiami genowymi, ale nie są jeszcze standardem. W niektórych przypadkach stosuje się leki wspomagające funkcję siatkówki, choć ich skuteczność bywa ograniczona.

Kontrola chorób ogólnoustrojowych

Jeśli kurza ślepota ma związek z cukrzycą, niedoczynnością tarczycy czy innymi zaburzeniami metabolicznymi, leczenie podstawowej choroby jest kluczowe. Niewyrównana cukrzyca może pogarszać stan siatkówki i nasilać problemy z widzeniem.

Dostosowanie korekcji wzroku

Czasem poprawa ostrości widzenia w ciemności jest możliwa dzięki właściwej korekcji – okulary lub soczewki dostosowane do konkretnego problemu.

Zmiany w stylu życia i otoczeniu

Lepsze oświetlenie w domu, unikanie jazdy nocą, zwiększenie kontrastu przedmiotów w otoczeniu – to proste, ale skuteczne sposoby na poprawę codziennego funkcjonowania.

W wielu przypadkach nie da się całkowicie cofnąć zmian, zwłaszcza jeśli wynikają z chorób genetycznych lub trwałych uszkodzeń siatkówki. Ale nawet wtedy możliwe jest spowolnienie postępu i poprawa jakości życia dzięki odpowiednim rozwiązaniom.

Ich istotą jest głównie witamina A oraz cynk. Ten pierwszy składnik znajdziemy przede wszystkim w produktach mlecznych (serach, twarogach, jogurtach), jajach oraz rybach. Nie brakuje go także w marchwi, pomidorach i ogórkach.

Należy pamiętać, że lepszemu przyswojeniu witaminy A sprzyja dieta bogatotłuszczowa, co także warto uwzględnić w trakcie komponowania codziennego jadłospisu. Z kolei dużą zawartością cynku, który dodatkowo wpływa na metabolizm witaminy A oraz jej właściwe przyswojenie – charakteryzują się ostrygi, chude mięso, drób oraz ryby.

Jak sobie radzić na co dzień z kurzą ślepotą?

Kurza ślepota utrudnia codzienne funkcjonowanie, szczególnie po zmroku. Choć leczenie przyczynowe bywa ograniczone, wiele można zrobić, żeby lepiej radzić sobie z objawami. W praktyce chodzi o dostosowanie otoczenia i nawyków do swoich możliwości. Kilka sprawdzonych rozwiązań:

• Zadbaj o dobre oświetlenie w domu
  Wybieraj lampy o ciepłym, rozproszonym świetle. W miejscach, gdzie poruszasz się często – np. na korytarzu, w łazience czy kuchni – zamontuj dodatkowe źródła światła albo czujniki ruchu, które automatycznie je włączą.
• Unikaj prowadzenia auta po zmroku
  Jeśli widzenie nocne jest znacznie osłabione, jazda samochodem może być niebezpieczna. Jeśli musisz prowadzić – skróć dystans, wybieraj dobrze oświetlone trasy, unikaj deszczu i mgły.
• Zwiększ kontrast w otoczeniu
  Używaj kontrastowych kolorów w domu – np. ciemne klamki na jasnych drzwiach, jasne talerze na ciemnym stole. To pomaga w orientacji i ułatwia codzienne czynności.
• Uważaj na zmiany oświetlenia
  Przy wyjściu z jasnego pomieszczenia do ciemnego (np. z dworu do piwnicy) daj oczom chwilę na adaptację. Unikaj gwałtownych przejść światło–ciemność, jeśli to możliwe.
• Chroń oczy przed przesuszeniem
  Suche oczy pogarszają widzenie, zwłaszcza przy sztucznym świetle. Stosuj nawilżające krople bez konserwantów, szczególnie przy długim przebywaniu w klimatyzowanych lub ogrzewanych pomieszczeniach.
• Dbaj o dietę
  Produkty bogate w witaminę A (np. marchew, jaja, wątróbka, masło, szpinak) wspierają zdrowie siatkówki. W razie potrzeby skonsultuj się z lekarzem w sprawie suplementacji.
• Regularnie kontroluj wzrok
  Stała opieka okulistyczna pozwala szybciej wychwycić pogorszenie i dostosować leczenie. W razie nowych objawów – np. pogorszenia widzenia w dzień – warto działać od razu.

Podsumowanie

Kurza ślepota to objaw, który utrudnia widzenie po zmroku i w słabym świetle. Najczęściej wynika z zaburzeń w funkcjonowaniu siatkówki lub niedoboru witaminy A. Objawy mogą rozwijać się powoli – zwykle zaczyna się od trudności z widzeniem wieczorem, np. podczas jazdy samochodem czy poruszania się w ciemnych pomieszczeniach.

Kluczowe jest ustalenie przyczyny. Czasem wystarczy zmiana diety i suplementacja. W innych przypadkach potrzebna jest diagnostyka okulistyczna, leczenie chorób siatkówki lub kontrola chorób przewlekłych, np. cukrzycy.

Choć nie zawsze da się całkowicie wyeliminować problem, dobrze dobrane leczenie, zmiana nawyków i dostosowanie otoczenia znacząco ułatwiają codzienne funkcjonowanie. Jeśli widzenie po zmroku staje się coraz trudniejsze – warto skonsultować się z okulistą.